Plagiaty są w porządku

Żaden z Szanownych Czytelników tego wpisu nie ma szans zrobić udanego zdjęcia, które nie byłoby w znacznym stopniu podobne do jakiegoś innego zdjęcia wykonanego wcześniej. Wszystko już było, możliwe są tylko warianty i odmiany. Znalezienie wcześniej wykonanego zdjęcia podobnego do dowolnego innego zdjęcia to tylko kwestia czasu i narzędzi. Czy wszyscy jesteśmy plagiatorami? Jedną z możliwości jest, aby na to pytanie odpowiedzi udzielały nam sądy. Tak, jak w tym przypadku i w tym.

Powtórzę, co napisałem w poprzedniej notce: kultura, w tym także sztuka, rozwija się przez twórcze naśladownictwo. Uczymy się historii sztuki, chodzimy do muzeów, oglądamy zdjęcia mistrzów – nasiąkamy pewnymi pomysłami. Po nasiąknięciu najbardziej twórczy z nas mogą pójść mały krok dalej – zmodyfikować pewne pomysły, przedstawić znane motywy w nieco innym świetle itp. Mniej twórczy z nas… również będą tworzyć warianty znanych dzieł, choć w sposób mniej kontrolowany, przypadkowy, a różnice w stosunku do pierwowzoru będą mniej interesujące. Inaczej się nie da. Nie ma szkół artystycznych bez korzeni, artystów wychowanych na pustyni, ani dzieł nie będących w znacznym stopniu podobnymi do innych, wcześniejszych dzieł. Tak było do tej pory, ale teraz ma być inaczej.

Teraz to sędzia ma decydować, że jedno zdjęcie wykazuje pewne podobieństwa do drugiego, więc jeden fotograf otrzymuje de facto prawo do wyłączności na pewnego rodzaju ujęcia, motywy i pomysły, a innym takich zdjęć robić nie wolno. Sędzia, który prawdopodobnie nie zna się na fotografii, a z pewnością nie jest ekspertem od historii sztuki, a historii fotografii w szczególności. Sędzia zna się na przepisach, ale nie jest w stanie ocenić, czy „oryginalne” zdjęcie naprawdę było oryginalne, czy też jest znowu kopią innego, jeszcze wcześniejszego zdjęcia. Nie jest historykiem sztuki, ale będzie oceniał i będzie decydował, jakie różnice w zdjęciach są dopuszczalne, a jakie są zbyt małe i która fotografia jest plagiatem – utworem niezgodnym z prawem. Sądy staną się praktycznie instancjami rozstrzygającymi, co jest sztuką oryginalną, a co tylko (nielegalnym!) naśladownictwem.

Tylko że wszystko jest naśladownictwem, choć z pewnymi modyfikacjami. Sądy będą więc rozstrzygać, które modyfikacje są dostatecznie istotne, a które zbyt mało ważne. A niejako przy okazji – będą przyznawać niektórym prawa wyłączności do pewnych pomysłów. Jeszcze trochę takich procesów, a będzie jasne, że ten pan ma wyłączność na zdjęcia czerwonych autobusów na moście westminsterskim, tamten pan ma monopol na związaną parę młodą, a jeszcze inny – na górski widoczek z odbiciem w jeziorze lub portret przy oknie z firanką, przez którą światło pada na modelkę. Spieszmy się do sądów, by pozywać kogo popadnie, to może załapiemy się na któryś z monopoli tematyczno-stylistycznych.

Zmieńmy na chwilę dziedzinę twórczości. Czym jest plagiat naukowy? Jeśli napiszę doktorat, w którym 80% treści to będą fragmenty innych prac naukowych, cudze badania i wnioski wyciągnięte przez kogoś innego, to czy popełniam plagiat? Nie. Popełniam go tylko wówczas, jeśli prawidłowo nie oznaczę wszystkich tych cudzych treści – cytatami, przypisami i odesłaniami do bibliografii. Jeśli wszystkie zapożyczenia prawidłowo oznaczę – o plagiacie nie ma mowy. Moje zmartwienie jedynie w tym, aby pozostałe 20% były moimi badaniami i wnioskami, które w znaczący sposób będą rozwijały to, co ktoś inny napisał już wcześniej. O tym, czy te 20% własnych treści uzasadnia owo 80% zapożyczeń nie decydują sądy, tylko promotorzy, recenzenci, Centralna Komisja Tytułów Naukowych itp. Albo inni naukowcy uznają, że praca jest twórcza i coś wnosi nowego, albo też ogłoszą, że po prostu nie spełnia kryteriów stawianych przed doktoratem. Nawet jeśli jednak nie spełnia kryteriów porządnego doktoratu, a wszystkie przypisy i cytaty ma na swoim miejscu – nie jest plagiatem. Jest po prostu kiepską, nieudolną pracą naukową. Jako autorowi takiej tandety nie grozi mi więzienie czy kary grzywny, tylko w najgorszym razie wykopanie ze środowiska naukowców, a najprawdopodobniej odesłanie do napisania doktoratu jeszcze raz, tym razem z odpowiednio istotnym wkładem własnej myśli twórczej. Dlaczego fotografie mają być traktowane inaczej?

Fotografie zaczynają być traktowane inaczej niż prace naukowe, bo załapały się na szaleństwo zaostrzania praw autorskich w celu ograniczenia i zmonopolizowania korzystania z pewnego rodzaju produktów. Siekierę możesz kupić, pożyczyć od sąsiada, dostać w prezencie, wypożyczyć sąsiadowi, sprzedać, oddać za darmo, zrobić samemu podobną, użyć do rąbania drzewa albo drapania się po plecach (jakkolwiek nie jest to rozsądne, to nie jest też zabronione) i wielu innych rzeczy. Większości tych rzeczy i wielu innych nie możesz zrobić z produktami objętymi prawami autorskimi. Fotografia niejako rykoszetem dostaje się pod ogólny trend, aby redukować kulturę do produktów, które są własnością koncernów i które przez owe koncerny są reglamentowane.

Wyobraźmy sobie scenariusz skandaliczny – popełniam plagiat. Ale nie taki, jak ten w Londynie, gdzie czerwony autobus znajduje się w innym miejscu mostu, a kadr, kompozycja i perspektywa są inne. Taki czysty plagiat – kupuję bilet do Stanów, jadę do Parku Narodowego Yosemite, ustawiam się tam, gdzie 74 lata temu ustawił się Ansel Adams i robię identyczne ujęcie. Później zadaję sobie dużo trudu, żeby je w obróbce upodobnić do zdjęcia Adamsa. Odnoszę sukces – wyglądają jak dwie krople wody. Z dumą prezentują zdjęcie jako własne. I co? Pewnie imponuję tym rodzinie i znajomym, którzy fotografią się nie interesują. Ci, którzy fotografią się interesują, wzruszą ramionami i powiedzą: „no, ładnie, ale Adams był pierwszy”. Marszandowi poważnej galerii czy kuratorowi wystawy nawet nie będzie się chciało mnie wyśmiać. Sławy więc nie ma. To może chociaż kasa? Na wysokie ceny na aukcjach sztuki nie mam co liczyć, bo tam chętnie kupią takie zdjęcie, ale jeśli będzie poświadczoną kopia dzieła Adamsa, a nie doskonałą podróbą Dębka. Pewnie na jakieś zyski mogę liczyć, jeśli po prostu wstawię to do kiosku z pamiątkami, sklepu sprzedającego obrazki do powieszenia na ścianie itp. Jakieś zyski – owszem, ale wątpię, żeby zwróciły mi koszty biletu do Yosemite. Z wiernego kopiowania mistrzów bez wniesienia czegoś od siebie korzyści nie ma żadnych. Straty dla mistrzów – również.

Plagiaty są w porządku. Problem będzie dopiero, jak o oryginalności fotografii będą rozstrzygały sądy.

To na koniec coś pozytywnego. Widzę tutaj świetny pomysł na biznes i przy okazji na odrodzenie rynku na fotografię. Niestety, to nie pomysł dla mnie ani dla Was. To pomysł dla GettyImages, Corbisu i innych dużych agencji z odpowiednio dużymi (i starymi!) zbiorami fotografii. Biznes jest prosty. Zaczyna się nowy tydzień, bierzemy pierwsze z brzegu zdjęcie z archiwum – np. taki widoczek na poranne jezioro w lekkiej mgle lub taki – i wypuszczamy boty, które wyszukują w internecie podobne fotki. Zdjęcie agencyjne musi być stare – jak najstarsze, żeby pole rażenia było jak największe. W USA prawa autorskie do zdjęcia wygasają 90 lat po śmierci autora, w Europie – po 70 latach, więc spokojnie można za wzór brać fotografie sprzed wojny. We wtorek wypuszczamy prawników, którzy autorom tych podobnych zdjęć wysyłają ultimatum: „500 euro i usunięcie zdjęcia albo proces”. Do piątku mamy ładnych paręset tysięcy euro i paru naiwnych, którzy myślą, że w sądzie wygrają. Ciekawe, czy ktoś z nich wytrzyma finansowo procesowanie się do trzeciej instancji? Jak wytrzyma, to będzie kilka tysięcy w plecy na koszty prawników, za co otrzyma w nagrodę papierek, że jego zdjęcie jest legalne. W najlepszym dla niego przypadku. A w następny poniedziałek bierzemy następne zdjęcie i znowu wypuszczamy boty.

Korzyści są wielorakie. Wpłaty po 500 euro płyną wartkim strumieniem, spokojnie pokrywając koszty sądowe w tych sprawach, gdy agencja procesu nie wygra. Tam, gdzie wygra, koszty sądowe pokrywają łosie, którym zachciało się procesować. Poza tym zdjęć w internecie szybko ubywa, a cwaniaków, którzy chcieli je sprzedawać po dumpingowych cenach – jeszcze szybciej. Można wrócić do modelu sprzed ery cyfrowej, gdy zdjęcia to się kupowało od porządnej agencji fotograficznej, płacąc setki i tysiące dolarów. Od sztuki.

Zdjęciem z 2002 roku na górze rezerwuję sobie monopol na widoczek górskiej wioski z czerwonymi dachami.

Zima przed domem
Czyje jest prawo?

18 komentarzy

  1. jorddekroy

    Uff… Dawno tak długiego tematu tu nie czytałem…
    Odnośnie ostatniego zdania: a jeśli wykonam identyczne zdjęcie, ale z innym ułożeniem chmur, to co wtedy? To już będzie nowość, moja inwencja, powiem, że w tym konkretnym wypadku właśnie chodziło mi o chmury, to one mnie zainspirowały, a nie widoczek górskiej wioski z czerwonymi dachami, bo ta jest tylko dodatkiem 🙂

    • Piotr

      Uff… Dawno tak długiego tematu tu nie czytałem…
      Uff, chyba tak długiego tu jeszcze nie pisałem 🙂

      jeśli wykonam identyczne zdjęcie, ale z innym ułożeniem chmur, to co wtedy?

      Normalnie? Normalnie to Twoje zdjęcie powinno być Twoim zdjęciem, niezależnie od tego, na ile jest podobne do mojego, a nawet niezależnie od tego, jak długo się wpatrywałeś w moje, zanim zrobiłeś swoje.
      Ale jeśli będzie tak, jak ostatnio się dzieje, to jakiś sędzia będzie decydował, na ile różne muszą być zdjęcia, żebyś nie ryzykował rzekomego naruszenia moich praw.

      • jorddekroy

        Zrozumiałem to, co napisałeś, tylko zastanawiam się czy takie tłumaczenie, by przeszło. Przed Tobą, jeśli byś się wykłócał o to, że Ty zrobiłeś pierwszy to zdjęcie lub przed sądem, który miałby rozstrzygać czy popełniłem plagiat.

        • Piotr

          Ja i moja opinia byłyby tu mało ważne. A jaką decyzję podjąłby sąd – to zgaduj zgadula. Zwłaszcza że jeden sąd może powiedzieć tak, a w sąsiedniej gminie – inaczej.

  2. Piotr
  3. Atka

    Z zainteresowaniem czytam Wasze blogi, czyli SzF i F-lexa. Różnica jest taka, że Piotra rozumiem od ręki a Darka, tzn. te cytaty to czytam parę razy i do końca nie wiem czy dobrze zrozumiałam. Nie chodzi o nic konkretnego, tylko tak ogólnie żalę się na prawnicze słownictwo.

  4. Andrzej2

    Sędzia, który prawdopodobnie nie zna się na fotografii, a z pewnością nie jest ekspertem od historii sztuki, a historii fotografii w szczególności.

    Ale, ale! Sędzia nie jest ekspertem w żadnej dziedzinie. Od tego są rzeczoznawcy sądowi.

    • Piotr

      Dziwny musiał to być rzeczoznawca, co temu londyńskiemu sędziemu powiedział, że to drugie zdjęcie jest plagiatem…

      • Sewo

        .. bo znał się na rzeczy, ten rzeczoznawca, co więcej, był biegły. Gdzie biegł, nikt nie wie, nawet ten sędzia, co nic nie wie, bo nie jest ekspertem, tylko dupkiem.
        I lubię takie słowa z czasów, gdy polszczyzna nie adoptowała (adaptowała?) za wszelką cenę obcych słów, np. pożyczkodawca, spadkobierca, glebogryzarka, koparka przedsiębierna zasięrzutna i dupek.
        Ech, były czasy, łza się w ustach kręci.

  5. Ollsen

    Witam !

    Z prawdziwą przyjemnością przeczytałem ten wpis !
    Jest napisany świetnie, “poprowadziłeś” czytającego przez świetną argumentację do oryginalnych wniosków. Dawno nie “usłyszałem” tak rzeczowej argumentacji, jeżeli spotka mnie los oskarżonego o plagiat (w fotografii oczywiście) wówczas posłużę się twoim wpisem o ile nie będzie to plagiat 🙂 I jeżeli sędzia TEGO nie zrozumie to obawiam się, że nic więcej nie zrozumie, czyli szkoda będzie naszego wszelkiego wysiłku.

  6. Piotr

    W aktualnym NG (2/2012) jest artykuł dla prenumeratorów o Peterze Essicku – fotografie, który się inspirował Anselem Adamsem i chodził jego śladami po Sierra Nevada. Fajne, rzeczywiście adamsowskie w duchu fotografie 🙂

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *